Тракторлар мен автомобильдердің жалпы құрлысы және жіктелуі

Мақсаты: Ауылшаруашылығында қолданылатын тракторлар мен автомобильдердің жіктелуімен және жалпы құрлысымен танысу

Жоспар:

1.1 Тракторларды жіктеу

1.2 Автомобильдерді жіктеу

1.3 Тракторлар мен автомобильдердің жалпы құрлысы

1.1 Тракторларды жіктеу

Трактор дөңғалақты және шынжыр табанды өздігінен жүретін машина, тіркемелер, тіркемелер, жол және басқа ауылшаруашылық жұмыстарын атқаратын құрал саймандарды, жүкті тіркеуге арналған. Сонымен қатар аспалы және тіркеиелі механизмдер трактордың двигателі мен қуат алу білігінен қозғалысқа келтіріледі. Трактордың двигателі сол сияқты стационарлы машиналарды жетекші шкивтің көмегімен қозғалысқа келтіреді.

Тракторлар халық шаруашылығының әртүрлі салаларында қолданылады. Оларды ауыл шаруашылығы, құрлыс және жол жұмыстарына, ағаш дайындауға жерлерді құрғатуға және суландыруға, жүк тасуға пайдаланады. Халық шаруашылығында әртүрлі көп жұмыстарды атқару үшін тракторлардың әртүрлері қажет.

Халық шаруашылығының қажетті тілектерін қанағаттандыру үшін жасалатын үлгілердің жиынтығы тракторлардың түрін құрайды.

Ғалымдар мен инженерлер өткен ғасырдың 90 жылдарында бірнеше класстан тұратын бір-бірінен тарту күштерінің номиналды мәндерімен айырықшаланатын трактор түрлерін жасап өңдеді. Әрбір класс бір негізгі (базалық) трактор моделін және бірнеше түрлерін (модификацияларын) құрайды. Соңғылары арнайы ауыл шаруашылық операцияларды орындауға арналған. Конструкциясы бойынша модификация базалық трпктордың оның негізгі құрастырылатын бірліктері сақталынып, ең жоғарғы дәрежеде бір кейпін сақтайды (унификация). Бірыңғайлау (унификация) приципі машина жасауда кең қолданылады, себебі тез, аз шығындармен қажетті машиналарды жасауға (бұл жағдайда трактор), пайдалану арзанға және оңайға түседі. Машина жүйесі ауыл шаруашылығын кешенді механизациялау үшін тарту күштері: 2, 6, 9, 14, 20, 30, 40, 50, 60, 80 кН 10 класты тракторларды қолдануды ұсынады. Атқаратын жұмысы бойынша ауылшаруашылық тракторлары келесідей жіктеледі:

Жалпы жұмысқа, жер жыртуға, елуге, культивациялауға, дәңді дақылдарды жинауға және т.б., арналған, мысалы ДТ-75М(ДТ-75МВ), Т-150К и Т-4А. Универсалды-катараралық, өсімдік аралығын өңдеп және жинайды, мысалы МТЗ-80 и Т70-С.

Арнаулы, жүзім және мәй плантациясында, таулы жерде және батпақта жер өндеуге, мысалы ДТ – 75 Б.

Жүргізгіш мүшелерінің конструкциясына байланысты екі түрге болінеді:

Дөңгелекті тракторлар, жүргіш мүшесі дөңгелекті қозғағыштармен қаруландырған.

Шынжыр табанды тракторлар, жүргізіш мүшелері шынжыр қозғағыштармен қаруландырылған.

Дөңгелекті трактордың бір түріне өзі жүретін шассилі Т-16 жатады. Оның алдыңға бөлімі, машина асуға және өзі жүк түсіретін платформа орналасатын, бос рамадан тұрады. Ондай конструкция машиналардың жұмыс бөлшектерін шолуғы және тракторды жан- жақты жақсартады.

Тұлғасының құрылысына байланысты тракторларды:

Рамалы, тұлғаға клепкаланған немесе пісіп қосылған рама құрайтын трактор (мысалы, ДТ – 75 М).

Жартылай рамалы, тұлғадан, трансмиссия және екі бойлық арқадан ( лонжерондардан ) құралын корпусқа бұрандалып ( мысалы, Т – 40М и МТЗ - 80) немесе пісіп қосылған ( мысалы, Т – 130) трактор.

Рамасыз, тракторда тұлғасы бөлек механизмдерді қосу арқылы құралады.

Дөнгелекті тракторларда екі жетекші дөнгелек, яғни бір жетекші белдік болуы мүмкін, мысалы МТЗ – 80, және төрт жетекші дөнгелекпен тарту сапасы жақсарып, өту қабілеті көтеріледі, мысалы МТЗ – 82 және Т – 40 АМ .

Дөнгелекті трактор шынжыр табандыға қарағанда әлде қайда универсалды, жасап шығаруы және игерілуі арзан. Қатты ылғалды және жұмсақ жерде дөнгелекті трактор, шынжыр табанды трактордай еркінпйдаланыла алмайды.

Шынжыр табанды трактордың салмағы үлкен тірек бетіне жайылады да, жер қабатына аз жер етеді.

Шынжыр табанды трактор топырақпен жақсы ілінісуі үшін топыраққа бір уақытта көп іліністер сұғылады, дөнгелекті тракторда олар аз. Осы артықшылықтар шынжыр табанды трактордың тарту сапасын және трактордың ылғалды және жұмсақ топырақпен өтімділігін арттырады. Шынжыр табанжы трактор топырақты аз нығыздайды.

1.2 Автомобильдерді жіктеу

Автомобиль – өзі жүретін экипаж, рельсіз жолмен жолаушыларды, жүктерді, арнайып жабдықтарды және жүк тіркеуге арналған. Автомобильдерді тағайындалуына байланысты жолаушы таситын, жүк таситын және арнаулы болып бөлінеді.

Жолаушы таситын автомобильдер. Жолаушылардың отыратын орнының санына байланысты жеңіл – бірнеше ( алтыға дейін) және автобус – көп жолаушылар тасуға арналған.

Жүк машиналарын әртүрлі жүк тасуға қолданады, олар номиналды жүк көтергіштігімен сипатталады, жүктің салмағының мүмкіндік шегі техникалық сипаттамадағыдай.

Жүк машиналарды кузовтың түріне байланысты жалпы жұмыс атқаратын автомобиль, кузовы борттары ашылатын ашық платформадан, және арнаулы кузовты, жүктің бір немесе бірнеше түрлерін тасуға қолайландырылған ( мысалы, өздігінен түсіретін, цистерналы, азық – түлік таситын фургон және т.б.).

юАрнаулы автомобильдер әлде – қандай белгілі жұмыстарды атқаруға арналған және сәйкес құралдар және құрылғылармен қаруландырылған. Оларға өрт сондіруші, автокран, автомұнара және т.б.жатады. олар көбіне түрі өзгерген жалпы міндет атқаратын автомобильдердің моделі. Жол жағдайына әдістенуге байланысты қалыпты өтімді, қаттыландырылған және құрғақ грунтты жолдарда, жоғары өтімді, жабдықталмаған жолдарда немесе жол жоқ жерде жұмыс істейтін автомобильдерге бөлінеді.

Жоғары өтімді автомобильдерде, екі немесе үш белдемесі де жетекші болады.

Жеңіл автомобильдер двигательдің хұмыс көлеміне (л) және таза салмағына байланысты келесі кластарға бөлінеді:

Өте жеңіл (1,2 л; 850 кг)

Кіші (1,3-1,8 л; 850-1150 кг)

Орташа (1,9-3,5 л; 1150-1500 кг)

Үлкен (3,5 л жоғары; 1700 кг дейін)

Жоғарғы (көрсетілмеген).

Жеңіл автомобильдерді кузовқа (жабық, ашық және ашылатын) және орын санына байланысты әртүрге бөледі. Көп таралған автомобильдер жабық кузовты және отыратын орны 4-7 аралығындағы. Автобустарды қала ішінде және қала маңына таситын қоғамдық деп, ал қалалар арасына таситынды қалааралық немесе туристік деп атайды. Арналуына қарай автобустағы орындар 10-80 аралығында.

Жеңіл автомобильдер двигательдің жұмыс көлеміне (л) және таза салмағына байланысты келесі кластарға бөлінеді:

Өте жеңіл (1,2 л; 850кг);

Кіші (1,3-1,8 л; 850-1150 кг)

Орташа (1,9-3,5 л; 1150-1500 кг)

Үлкен (3,5 л жоғары; 1700 кг дейін)

Жоғарғы (көрсетілмеген)

Жеңіл машиналарды кузовқа (жабық, ашық, ашылатын) және орын санына қарай әртүрлі қылып бөледі. Көп таралған автомобильдер жабық кузовты және отыратын орын саны 4-тен 7ге дейін. Автобустарды қала ішінде және қала маңында таситын қоғамдық, қалалық транспорт деп, ал қалалар арасындағыны –қалааралық, туристтік деп атайды. Арналу мақсатына қарай автобустағы орындар 10-80 дейін болады.

Арнаулы автомобильдер транспортты емес жұмыстарды атқарады.Оларға коммуналдық автомобильдер жатады:көшені тазалап су құйатын, өрт сөндіретін,автокран, автодүкен,жылжымалы жөндеу шеберханалары ж.т.б. Мамандандырылған автомобильдер қасиеті және ерекшелігімен өзгеше жүктер тасиды: сусымалы, сұйық, тез бұзылатын, үлкен заттарды, труба, ағаш және т.б. Бұл автомобильдерге:өздігінен түсіретін,фургон, цистерна, жүк таситын контейнер, рефрижераторлар ж.т.б. жатады.

Сусымалы және жабысқақ жүктерді кузовы өздігінен түсіретін етіп жасап, автомобиль-өздігінен –түсіргіш деп атайды. Прицеп пен полуприцепті тіркеуге лайықталынған автомобильдерді автомобиль-сүйретпе (тегач) деп атайды. Автомобиль-сүйретпе бір әлде-бірнеше прицепі бар стандартты жүк автомобилі автопоезд деп аталады. Жол жағдайына икемділігіне байланысты қалыпты және жоғары өтімді болып бөлінеді. Біріншісінде бір, ал екіншісінде екі немесе үш жетекші белдеме бар. Қалыпты өтімді автомобильдер жабдықталған жолмен, ал жоғары өтімді жабдықталмаған, немесе жол жоқ жерде жұмыс істейтін болып бөлінеді. Барлық автомобильдер барлық дөңгелек саны мен жетекші дөңгелек санына байланысты дөңгелек формуласымен белгіленеді:4х2; 4х4; 6х4; 6х6 және 8х8; Мысалы: 6х4-алты дөңгелекті, тарт дөңгелегі жетекші.

Жылжымалы құрамды белгілеу жүйесі келесідей. Автомобильдің әр моделіне 4 санды индекс тағайындалады.Модельдің модификациясы 5-ші сан болады, модификацияның реттік номерін көрсетеді, ал модельдің экспорттық нұсқасы алтыншы санда көрсетіледі. Индекстің алдына завод-әзірлеушіні білдіретін әріп қойылады.

Автомобильдің толық белгісіне кіретін сандар:класын,түрін,модельдің номерін, модификацияның белгісін,экспорттық нұсқаның белгісін (ОН 025270-66).

Жылжымалы құрамның классы (бірінші сан):

1-жеңіл машина двигательдің жұмыс көлемі 1,2л дейін;

2-тағы сол двигательдің жұмыс көлемі 1,2-1,8л;

3-тағы сол двигательдің жұмыс көлемі 1,8-3,5л;

4-тағы сол двигательдің жұмыс көлемі 3,5л жоғары;

5-жүк машиналары толық салмағы 14-20т;

6-тағы сол толық салмағы 20-40т;

7-тағы сол толық салмағы 40т жоғары;

8-прицептер;

9-полуприцептер;

Жүк машиналарының толық салмағы өзінің бос кезіндегі салмағы мен таситын жүктің салмағы,жүргізуші мен кабинадағы жолаушылардың салмағы,қосалқы құрал-саймандардың салмағы да қосылады.

Жылжымалы құрамның түрі (екінші сан):

1-жеңіл машиналар,автомобильдер;

2-автобус;

3-жүк автомобильдері;

4-сүйретпелер;

5-өздігінен түсіретін;

6-цистерна;

7-фургон;

8-қор;

9-арнаулы;

Әрбір кластағы модельдің номері 01 басталады. Мысалы, жеңіл автомобиль двигателінің жұмыс көлемі 1,45л, ВАЗ да шығарылған-ВАЗ -2103; автобустың ұзындығы 7,15м; ПАЗ да шығарылған-ПАЗ-3201; ГАЗ-3102 «Волга»-бірінші сан 3-автомобильдің жұмыс көлемі 1,8-3,5л; екінші сан 02-реттік сан-екінші модель;

Автомобильдер двигательдің түріне қарай карбюраторлық двигательді, дизельді; газдық двигательді және электродвигательді болып бөлінеді.

1.2 Тракторлар мен автомобильдердің жалпы құрлысы

Тракторлар мен автомобильдер әртүрлі өз ара бір-біріне әсер ететін механизмдерден тұрады.Олардың конструкциясы және орналасуы әртүрлі болуы мүмкін,бірақ атқаратын қимылдары бірдей трактордың механизмдерін келесідей негізгі бөліктерге бөлуге болады:двигатель,трансмиссия,жүргізгіш бөлік,басқару механизмдері,жұмысшы және қосалқы жабдықтар.Шынжыр табанды трактордың негізгі бөліктері мен олардың механизмдері келесі суретте 1.1 көрсетілген ( ВТ-100 тракторы)

Сурет 1.1 Шынжыр табанды трактор ВТ-100 негізгі бөліктері мен оларды механизмдерінің орналасу сүлбесі

1-двигатель, 2-гидравликалық аспалы механизм, 3-тіркеме құрылғы, 4-жетекші доңғалақ, 5-планетарлық механизм, 6-соңғы беріліс, 7-беріліс қорабы, 8-қосу бөлігі, 9-ілініс, 10-шынжыр табан, 11-бағыттағыш дөңгелек, 12-басты беріліс.

Двигатель 1 отынды қыздыратын химиялық энергияны механикалық энергияға айналдырады.

Трансмиссия двигательдің иінді білігінен алынған моментті жетекші доңғалаққа жеткізеді. Ол келесі механизмдерден тұрады; ілініс 9, қосу білігі 8, беріліс қорабы 7, басты беріліс 12, соңғы беріліс 6.

Трактордың жүріс бөлігі айналыс қозғалысын ілгерілмелі қозғалысқа айналдырады. Оған қаңқа (рама),жетекші доңғалақ(жұлдызша)4, шынжыр табан 10, күйме (каретки), аспалы,бағыттағыш дөңгелек 11 және таяныш роликтері.

Трактор жетекщі дөңгелек , бағыттағыш тірек және ұстап тұратын

дөңгелектермен жеке-жеке буындардан тұратын шынжыр табанмен жылжиды. Трактордың двигателі,трансмиссия механизмдері және жүріс бөлігі рамаға бекітіледі.Трактордың жүрісін басқаратын механизм жүріс бөлігіне әсер етіп, жүріс бағытын өзгертеді, тоқтатады және тежеп ұстап тұрады. Оларға бұру 5 және тежеу механизмдері жатады.

Трактордың жұмыс жабдықтары гидравликалық аспалы жүйе 2, тіркеме 3, қуат алу білігі және жетекші шкивтен тұрады.

Аспалы жүйе-тракторға аспалы машина бекітуге және оның жұмысын басқаратын механизмдер тобы. Тіркеме,әртүрлі тіркемелі машиналар мен құралдарды тіркеуге мүмкіндік береді.

Сурет 1.2 МТЗ-80 доңғалақты тракторының негізгі бөліктері,механизмдері және бөлшектерінің сүлбесі.

1-басқару дөңгелегі; 2-алдыңғы белдеме; 3-двигатель; 4-аспалы механизм; 5-жетекші дөңгелек; 6-соңғы беріліс; 7-дифференциал; 8-басты беріліс; 9-беріліс қорабы; 10-ілініс;

Қуат алу білігі кейбір машиналардың қозғалысы кезінде басқа да жұмыс мүшелерін қозғалысқа келтіруге қолданылады (силос жинайтын, кәртөп жинайтын комбайндар және т.б.).

Трактордың көмекші құрал-саймандарына кабина, орындық, капот, жарық

түсіру құралы және дабылдау, жылыту жүйесі және желдеткіш, компрессор және т.б. жатады.

Доңғалақты трактордың негізгі бөлектерінің және механизмдерінің атқаратын қызметі, шынжыр табанды болады.

Доңғалақты универсалды қатар аралық трактордың жүріс бөлігі және басқару механизмі қаңқа, алдынғы белдеме, жетекші, басқару дөңгелектері және рульдік басқарудан тұрады.

Доңғалақты трактордың басты және соңғы берілістерінің арасына дифференциал орнатылған.

Сурет 1.3 Автомобильдің негізгі бөлшектерінің , оның механизмдері мен бөлшектерінің орналасуы:

1- басқарылатын доңғалақ, 2- алдынғы асқыш, 3-ілінісуі, 4-беріліс қорабы, 5-карданды беріліс, 6- басты беріліс, 7- дифференциал ,8- артқы асқыш, 9- жетекші доңғалақ , 10- рама, 11- рульдік басқару, 12- двигатель.

Автомобиль тораптар мен механизмдерден тұрады,негізгі үш бөлшектен: двигатель, шасси және кузовтан.

Автомобильдің негізгі бөлшектері мен механизмдерін принципиалдық сұлбасының доңғалақты трактордың сұлбасынан аз айырмашылығы бар.

Автомабильдің шассиі трансмиссия жүру бөлігі және басқару механизмінен тұрады. Автомабильдің шассиіне жүргізуші отыратын, жолаушылар және жүк

тиейтін кузов орнатылады. Автомобильдерде ілінісу құрылғы хебетка, жылыту жүйесін, ауа салқындатқыш, компрессор және т.б. болады.

Әдебиет :

1. 8-14беттер

2. 3-8 беттер

3. 5-13 беттер

8. 4-14беттер

Бақылау сұрақтары.

1. Трактор мен автомобиль қандай қызмет атқарады?

2. Трактор мен автомобиль қандай негізгі бөлшектерден тұрады?

3. Тракторлар мен автомобильдер қандай белгілермен жіктеледі?

4. Автомобильдерді қандай параметрлермен жіктейді?

5. Тракторлар мен автомобильдердің қайсысы мамандырылған немесе арнаулыға жатады?

6. Доңғалақтың формуласы дегеніміз не?

7. Автомобильдердің, тіркеме және полуприцептердің индекстелуі қандай жүйемен жүргізіледі?