1 Дәріс - Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

# Ахмет Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

Энергоқанық техникалардың құрылысы мен пайдаланылуы

## 1 Дәріс

Трактор, өзі жүретін шасси мен автокөліктердің жалпы құрылысы. Мақсаты: Ауылшаруашылығында қолданылатын тракторлар мен автомобильдердің жіктелуімен және жалпы құрлысымен танысу

Жоспар:

1.1 Тракторларды жіктеу

1.2 Автомобильдерді жіктеу

1.3 Тракторлар мен автомобильдердің жалпы құрлысы

Ауыл шаруашылығында қолданылатын тракторлар әр түрлі көрсеткіштері бойынша бірнеше түрге бөлінеді. Бір топқа жататын тракторлар түрлерінің қасиеттері де бірдей болады.

Тракторлар ең алдымен атқаратын жұмыс түріне қарай үшке бөлінеді: а) жалпы жұмысқа арналған тракторлар; б) универсалды-қатараралық трактор; в) арнаулы трактор.

Жалпы жұмысқа арналған тракторлар ауыл шаруашылығындағы негізгі жұмыстарды атқарады. Бірақ олармен өсімдіктің қатараралығындағы жұмыстарды жүргізуғе болмайды. Себебі, олардың табандары жалпақ және ара қашықтықтары тұрақты болады.

Ал универсалды-қатараралық тракторлармен ауыл шаруашылығындағы негізгі жұмыстармен қоса өсімдіктің қатар аралығындағы жұмыстарды да атқаруға болады. Сондықтан оларды “универсалды” деп атайды. Бұл Тракторлардың жүргізгіш мүшелерінің (дөңгелектер, шынжыр табандар) табаны өсімдік қатараралығына сиятындай жіңішке етіп жасалынып және трактордың көлденең бағытымен өлшенгендегі екі жүргіш мүшелерінің ара қашықтығын өзгертуге болады. Тракторларды тарту күшіне қарай бірнеше топқа бөледі, Бұл топ олардың класы болып табылады. Әрбір класқа бірнеше маркалы тракторлар кіреді, бірақ олардың қалыпты тарту күштері сол класта көрсетілген шамадағыдай болады. Ол кластар мынандай: 6, 9, 14, 20, 30, 40, 50, 60 кН. Тракторлардың класын істелетін жұмыстың ауырлығына байланысты таңдап алады.

Жоғарыда аталған көрсеткіштерінен басқа тракторлар құрылысына қарай да бірнеше топқа бөлінеді. Жүргізгіш мүшелерінің түріне қарай дөңгелекті және шынжыр табанды тракторлар болады. Ал тұлғасының құрылысына қарай рамалы, жартылай рамалы және рамасыз тракторлар деп бөлінеді. Құрылысына қарай топталған тракторлардың аттары олардың негізгі қасиеттерін көрсететіндіктен оларға қосымша түсінік берудың қажеті жоқ.

Тракторлардың осы түріне байланысты негізгі маркасы шығарылады да, оларға тиісті өзгертулер енгізу арқылы модификациялары жасалынады. Модификацияланған тракторлар-

дің негізгі техникалық көрсеткіштерінің базалық маркасының көрсеткіштерінен оншалықты айырмашылығы болмайды. Төменде соларға қысқаша түсінік беріледі.

Тракторлардың модификациясы

Класы 6 кН Тракторлардың негізгі базалық маркасының бәрі Т-25А Владимировск трактор заводынан 1973 жылдан бері шығарылады. Бұл универсалды-қатараралық трактор және жеміс өсіруге, шөп жинауға, мал фермалары мен транспәрт жұмыстарын атқаруға арналған (двигателі ауамен салқындатылады). Металдан жасалған кабинамен гидрофикацияланған тірегіш ілгекпен, дифференциалды біріктіретін механизммен жабдықталған. Осыған қосымша реверсті (жылдамдіқ бағытын өзгерткіш) механизм қойылған. Жұмыс түріне қарай трактордың екі доңғалағы арасындағы ара қашықтығын, жолдіқ саңылауын және базасын өзгертетін қондырғы бар.

Осы кластағы трактордың мынандай модификациялары шығарылды және олардың базалық моделінен төмендегідей айырмашылықтары бар. Маркасы Т-16 М өздігінен жүретін шассилі жұмыстарына арналған, күн қағар тент қана орнатылған; Т-25АЗ — кабинасының каркасы өте берік етіп жасалған; Т-25А1 — жоғары клинерсті (ауырлық нүктесі өте төмен орналасқан); Т-25МГ — тауда жүретін шассилі және оның тұлғасын автоматты түрде көлденең бағытта ұстап тұратын қондырғысы бар.

Класы 9 кН Тракторларының негізгі базалық моделі Т-40М, Липецк трактор заводынан 1973 жылдан бері шығарылып келеді. Қатар аралығы өнделетін өсімдіктерді өсіру мен жинау жұмыстарына, мал фермаларында және траспортта пайдалануға арналған трактор.

14 кН класты Тракторлардың екі түрлі базалық моделі бар. Біріншісі — МТЗ-80, 1974 жылдан бері Минск трактор заводынан шығады. Бұл

бұрын шығарылған МТЗ-50 Тракторының өте жақсартылған моделі.

К-700 А маркасында 8 цилиндрлі, трубокомпрессорлы, қуаты 150 квт. қозғалтқыш орнатылған, ал К-701 маркасына 12 цилиндрлі, қуаты 220 квт тру- бокомпрессоры жоқ қозғалтқыш қойылған. Олардың да құрылысына басқа кластағы Тракторларға қарағанда көптеген техникалық жаңалықтар енгізілген. Негізгісіне жүріп келе жатып жылдамдіқты алмастыратын қарап пен өздігінен біріктірілетін дөңгелек аралық дифференциалды жатқызуға болады. К-702 модификациясы өндірістегі жалпы жұмысқа, ал К-703 әрман шаруашылығына арналған. Бұл класс бойынша қозғалтқыш қуаты 370 квт жеткізілген, К-710 маркасы келешекте шығарылмақ.

ТРАКТОРДЫҢ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛЫСЫ

Ауыл шаруашылығына арналған тракторлар мынандай негізгі бөліктерден құралады: қозғалтқыш, трансмиссия, жүргізгіш бөлік, басқару механизмдері және қосалқы жабдықтар. Олардың әрқайсысы әр түрлі қызмет атқаруға арналған (1.1-және 1.2-суреттер).шетелдердің ең таңдаулы тракторларымен сәйкес келеді. Оның бір өзі 20 түрлі машинамен жұмыс істей алатындығының өзі-ақ трактордың артықшылығын дәлелдейді.

МТЗ-80 тракторы универсалды-қатаралық және ауыл шаруашылығында кездесетін жұмыстардың барлығын да атқара алады десе де болады. МТЗ-82-өтімділіғі жоғары, дөңгелек схемасы 4x4, алдыңғы оське қозғалыс автоматты түрде беріледі, екі доңғалақ аралығында жоғары үйкелісті, өздігінен біріктірілетін дифференциал қойылған; МТЗ-82Н төменгі клинерсті; МТЗ-82К көлбеулігі 20° беткейдегі жұмыстар үшін; МТЗ-82Р күріш өсіру жұмыстары үшін; МТЗ-82Х мақта өсіру жұмыстары үшін пайдаланады.

Бұл кластың екінші базалық моделі ЮМЗ-6Л. Оны Днепропетровск қаласындағы оңтүстік механикалық завод шығарады және универсалды-қатараралық жұмыстарға арналған. Бұл трактор МТЗ-80 тракторы орындайтын жұмыстардың көпшілігіне жарай береді, тек қозғалтқыш қуаты 45 квт қана болғандықтан өнімділігі одан төмендеу болып келеді.

Класы 20 кН Тракторының Т-70С маркасы шығарылады. Мұны Кишинев трактор заводы негізінен қант қызылшасы плантациясының жұмыстарын атқаруға арнап 1975 жылдан бастап шығарып келеді. Бұл бұрынғы қуаты аз Т-54С, Т-38М Тракторларының орнына қолданылады және оларға қарағанда өнімділігі 27% артық. Осы кластағы Тракторлардың екеуі де шынжыр табанымен жабдықталған.

Осы трактордың ДТ-75М моделін Павлодардың трактор заводы шығарады. Оған қуаты 66 квт болатын А-41 двигателі қойылған. Соның есебінен Бұл модификацияның өнімділігі ДТ-75-ке қарағанда 11%артық. Келешекте осы модельді жақсартып, қозғалтқыш қуаты 90 квт ДТ-75МН моделі шығарылмақ.

30 кН класындағы трактордың негізгісіне Т-150 К дөңгелекті тракторы жатады. Оған трубокомпрессоры бар қозғалтқыш қойылып, оның қуаты 120 квт дейін жеткізілген. Жалпы агрегаттарының Бұлы басқа тракторларға қарағанда өзгеше. Өйткені, оған ортасынан топсамен жалғастырылған жартылай рамалар қолданылғандықтан, оның құрылысына едәуір өзгешеліктер енген. Осыған қосымша трансмиссиясында жылдамдіқ берілісін тракторды тоқтатпайақ алмастыратын беріліс қорабы бар.

Т-150К тракторының мынандай модификациялары жасалады; Т-150КМ, қозғалтқыш қуаты 150 квт. жеткізілген;

Харьков трактор заводының тағы бір негізгі өніміне Т-150 маркалы шынжыр табанды трактор жатады. Оның да көптеген өзгешеліктері бар. Негізгі өзгешеліктеріне әрбір шынжыр табанға қозғалтқыш қуатын жеке-жеке жеткізетіндігін жатқызуға болады.

Класты 40 кН тракторының негізгі базалық моделі жалпы жұмысқа арналған Т-4А маркасы. Оны Алтай трактор заводы (Рубцовск қаласы) шығарады. Айтарлықтай ерекшелігі жоқ.

Класы 50 кН тракторларындағы негізгі базалық модельдер ауыл шаруашылығына, ал модификациялары өндіріске арналған. Негізгі базалық моделіне Ленинградтағы Киров атындағы трактор заводы шығаратын, жалпы жұмысқа арналған, өңделетіндер . Ауыл шаруашылығы тракторларында тек дизельді қозғалтқыштар қолданылады.

Қозғалтқыштан алынған механикалық қуатты трактордың жүріс бөлігіне жеткізетін механизмдерді трансмиссия деп атайды. Ол негізінен мынандай міндеттер атқарады.

Қозғалтқыштан алынған айналдыру моменті жүріс дөңгелектерін айналдыруға керекті моменттен бірнеше есе аз болғандықтан, трансмиссияның көмегімен қозғалтқыштың айналдыру моментін жүргізгіш дөңгелекке бірнеше есе арттырып жеткізеді.

Құрылыстарына қарай трансмиссия да бірнеше түрге бөлінеді. Олардың негізгілері механикалық, гидромеханикалық, электромеханикалық және т.б. тракторларда көбінесе механикалық трансмиссия, тек кейбіреулерінде ғана гидромеханикалық немесе электромеханикалық трансмиссиялар қолданыладықолданылады. Сол себепті төменде механикалық трансмиссиялар туралы анықтамалар беріледі.

Дөңгелекті Трактордың жалпы құрылысы:

1-басқару деңгелектері; 2-алдыңғы белдеме; 3-қозғалтқыш; 4-ілінісу муфтасы; 5-басты беріліс; 6-соңғы беріліс; 7-тіркеме; 8-қозғалтқыш дөңгелек; 9-дифференциал; 10-беріліс қорабы.

Шынжыр табанды Трактордың жалпы құрылысы:

1-бағыттағыш дөңгелек; 2-қозғалтқыш; 3-ілінісу муфтасы; 4-карданды беріліс; 5-жұлдізша; 6-планетарлық механизм; 7,8-тіркеме; 9-соңғы беріліс; 10-басты беріліс; 11-беріліс кәрабы; 12-шынжыртабан.

Шынжыр табанды жүргізгіш мүшелер жетектеуші дөңгелекпен (жұлдізшамен) ілінісіп тұратын шынжырдан құралады. Жетектеуші дөңгелек айналған кезде өзімен бірге шынжырді да айналдырады. Ал шынжырлар, тірек дөңгелектері арқылы жерге тиіп тұрғандықтан, онымен ілініске келеді де, Трактордың тарту күшін туғызады.

Басқару механизмдері трактордың жоғарыда көрсетілген бөліктерінің жұмыстарын басқаруға арналған. Олар көбінесе иінді тұтқалар немесе гидравликалық механизмдерден құралады.

МОТОБЛОКТАР МЕН ШАҒЫН ТРАКТОРЛАР

Еліміздің ауыл шаруашылығы нарықтық экономикаға көшуіне байланысты бұрынғы ірі шаруашылықтардың орнына кішігірім шаруашылықтар пайда болді. Ал ол шаруашылықтарда өсімдік өндіру мен мал күту жұмыстарын механикаландыруға арнаулы шағын құралдар қажет болді. Сол үшін кейінгі жылдары еліміздің ауыл шаруашылығында сол жұмыстарды механикаландыруға қолданылатын шағын машиналар пайда бола бастады.

Мотоблоктар

МТЗ-0,5 мотоблогы Минскінің трактор заводында шығарылады және ол мотоблоктардың ауыр түріне ( салмағы 100 кг артық ) жатады. Оның жұмысшы жылдамдығы кең мөлшерде өзгере алатындығына байланысты онымен көптеген ауыл шаруашылық жұмыстарын атқаруға болады. Қуат алу білігі арқылы азық ұсақтағыштар сияқты тұрақты машиналарды іске қосуға болады. Жол жүретін саңылауының көптігі (300 мм) тасымалдау жұмыстарын, өсімдіктердің қатараралығын өңдеуді атқаруға мүмкіндік береді. Беріліс трансмиссиясындағы реверсивті механизм барлық берілісте Трактордың алдына немесе артына жалғастырылған машиналармен жұмыс істеуге жағдай жасайды.

Мотоблок қозғалтқыштан, ілінісу муфтасынан, беріліс қорабынан, басты берілістен, біріктіріп тастайтын қондырғысы бар дифференңиалдан, соңғы берілістен, қуат алу білігінен және басқару жүйесінен құралған.

Мотоблокқа төрт тактылы, Карбюраторлы, ауамен салқындатылатын бір цилиндрлі УД-15 маркалы қозғалтқыш қолданылады. Ол иінді-бұлғақты және газ тарату механизмдерінен, майлайтын, қоректендіретін, салқындататын, тұтандыратын және оталдыратын жүйелермен жабдықталғанМотоблок ПЛ-1 аспалы плугымен, КР-70 культиватәрымен, ОК-2 түптегішпен, БН-90 тырмасымен, ПХ-0,5 тіркемесімен және КН-1 шөп шап- қышпен агрегатталады.

МБ-1 мотоблогы. Пермь қаласындағы “Мотәростроитель” өндірістік бірлестігінде шығарылады. Ол мотоблоктардың орташа түріне (салмағы 100 кг дейін) жатады. Оның ерекшелігі дөңгелектері мен рульді алып тастағаннан кейін жеңіл машинаның артқы жүк бөлігіне сиып кетеді.

Мотоблок М-3. Бұл мотоблок Харьковтағы трактор заводы жасап шығарған және ол салмағы 70 кг дейінгі жеңіл мотоблоктар қатарына жатады. Мұның ерекшелігіне негізгі ауыл шаруашылық жұмыстарын және жол жүретін жылдамдіқтары бар екендігін жатқызуға болады. Мотоблок қозғалтқыштан, ілінісу муфтасынан, беріліс қорабынан, басты берілістен, жетекші дөңгелектерден және қуат алу білігі мен басқару механизмінен құралған.

«Супер-610» Кутаиси мотоблогы. Бұл мотоблок Кутаисидің шағын Тракторлар заводында жасалған және ол орташамотоблоктар қатарына жатады.

Бақылау сұрақтары мен тапсырмалар:

1.Тракторлар қандай қызмет атқарады?

2.Тракторларды атқаратын жұмыстарына қарай қандай түрлерге бөледі?

3.Тракторларды тарту куші бойынша қандай кластарга жіктейді?

4.Тракторлардың модификациясы не үшін жасалады ?

5.Тракторлардың жалпы қурылысын айтып беріңіз!

6.Мотоблоктардың атқаратын қызметі мен турлерін айтып беріңіз!

7.Шағын Тракторлардың мотоблоктардан нендей айырмашылықтары бар