Автомобильдердің түрлері

Мақсаты: Ауылшаруашылығында қолданылатын автомобильдердің жіктелуімен және жалпы құрлысымен танысу

Жоспар:

1.1 Автомобильдерді жіктеу

1.2 Автомобильдердің жалпы құрлысы

Автомобильдер атқаратын жұмыс түрлеріне қарай жүк машинасы, автобустар, жеңіл машиналар және спорттық автомобильдер болып бөлінеді. Осыған байланысты олардың әрқайсысы жеке-жеке түр-түрге бөлінеді. Себебі жүк машинасының бір түрін жеңіл машинаның сондай бір түрімен салыстыруға мүлде болмайды.

Жеңіл машиналарды двигателінің жұмыс көлеміне (литражы деп атайды) байланысты бірнеше түрге (класқа) бөледі де соған байланысты оның индексін белгілеу маркасына кіргізеді. Ол мына төмендегідей:

Түрленуі Литражы Индексі

Оте жеңіл класс 1,2-ге дейін 11

Кіші класс 1,3-1,8 21

Орташа класс 1,9-3,5 31

Жоғарғы класс көрсетілмейді 41

Сонымен жеңіл машиналарды түрлендіріп, олардың маркасын белгілегенде оның индексі көрсетіледі.

Мысалы маркасы ВАЗ — 2106 болса, алдында әріптермен шығаратын заводтың белгісі қойылады, сол белгіден кейін класы индекспен белгіленеді, яғни класы 21 — кіші класс, ал әрі қарай моделінің рет нөмері келтіріледі (6-модель). Осылайша жеңіл ма- шиналардаң маркалары арқылы біраз мағлұмат алуға болады.

Жүк машиналары толық салмағына қарай (яғни өзінің бос кезіндегі салмағы мен таситын жүктің салмағын қосып есептегенде) жеті түрлі класқа бөледі және олардың индексін 1 ден 7 ге дейін санмен белгілейді. Осыған қосымша жүк машиналары жүк салатын қорабының әртүрлі жүк түріне қарай, өздігінен түсіре алатындығына қарай тағы да бірнеше түрге бөледі де оны да индекстен кейін санмен белгілейді. Сондағы жүк машиналардың түрленуі мына төмендегідей болады:

Осылайша, жүк машиналарының да белгілеу маркасынан ол туралы біраз мағлұмат білуге болады. Мұнда да алдымен шығаратын заводтың белгілі әріптермен, ал соңынан индексі қойылады.

Автобустар жалпы ұзындығына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Оларға да осы ұзындығына байланысты иңдекс тағайындайды. Олар: ұзындығы, м: 5-ке 6,0-7,5 8,0-9,5 10,5-16,0 6,5-тен жоғары дейін индексі: 22 32 42 52 62

Осыларға қосымша, автомобильдер басқа да бір ерекше қасиеттеріне қарай түрленуі мүмкін. Бірақ ондай түрлендіру автомобиль көрсеткіштеріне онша әсер ете қоймайды. Ондай автомобильдерді көбінесе жылжымалы арнаулы құрам деп атайды. Мысалы өрт сөндіретін, көше тазалайтын, автокрандар т.с.с. Мұндай арнаулы жылжымалы құрамдар жүк тасы- малдау жұмысымен емес, арнаулы жұмыстардың бір түрін ғана атқаруға арналады.

АВТОМОБИЛЬДЕРДІҢ ЖАЛПЫ ҚҰРЫЛЫСЫ

Автомобильдер, құрылысы жағынан өте күрделі машиналар қатарына жатады. Өйткені оның құрамына бірнеше механизмдер мен жүйелер кіреді және олардың құрылыстары әртүрлі болады. Дегенменде, ондағы негізгі механизмдер мен жүйелердің жұмыстары белгілі бір принңип пен зандылыққа бағынатындықтан, құрылыстары да ұқсас болады. Жүк машиналарының жалпы құрылысы 1.3- суретте, ал жеңіл машиналардыкі 1.4- суретте көрсетілген.

Автомобиль негізінен үш бөліктен тұрады. Олар кузов, қозғалтқыш және шасси.

Кузов тасылатын жүкті орналастыруға арналған. Сондықтанда ол таситын жүктің түріне қарай әртүрлі болады. Мысалы жүк таситын машиналардың кузовы науа тәрізді жасалып, жүргізуші отыратын кабина жасалады. Ал адам таситын жеңіл машина мен автобустардың кузовына орындықтар қойылып, тиісті санитарлық жағдайлармен қамтамасыз ететін қондырғылар орнатылады.

Қозғалтқыш автомобильдің жүруіне және басқа жұмыстарға арналған қажетті қуатты тудыратын бөлігі. Оның негізгі жұмыс принципі, энергияның бір түрін (көбінесе жылуді) екінші түріне (механикалық энергияға) айналдыру болып табылады. Осы қозғалтқыштан алынған механикалық энергия автомобильдің жүргізгіш дөңгелегіне беріледі де ол жол бетімен жанасып, автомобильді қозғайтын күш тудырады. Сөйтіп автомобиль жол бетімен жүруге мүмкіндік алады.

Шасси деп автомобильдің жол бетімен жүруге арналған бірнеше қондырғыларын біріктірген бөлігін айтады. Оған трансмиссия, алдыңғы жэне артқы бел- демелер жүретін дөңгелектерімен, машина түғыры, дөңгелек аспалары, рульдік және тежегіш қондырғылар кіреді. Осы қондырғылардың әрқайсысы белгілі бір жұмысты атқаратын, бірнеше механизмдер мен жүйелерден тұратын күрделі қондырғы болып табылады.

Трансмиссия — қозғалтқыштан келген қуатты машинаның жүретін дөңгелегіне жеткізіп беретін қондырғы. Ол тек қуатты тасымалдап қана қоймайды, оны машина қажетіне қарай түрлендіріп өзгертіп береді. Себебі машинаға жүргізуге қажетті күш көп болған жағдайда, оның жылдамдығын азайтады немесе керісінше. Оның үстіне машина жүріс бағытын да өзгертуі мүмкін. Сондай жағдайда автомобильдің артқа қарай жүруін де қамтамасыз етеді. Сөйтіп трансмиссия көптеген қызмет атқаратын күрделі қондырғы.

Алдыңғы және артқы белдемелер — негізінен автомобильдің салмағын дөңгелектер арқылы жол бетіне түсіру қызметін атқарады. Осыған қосымша ол белдемелерде бірнеше түрлі механизмдер орналасады.

Жүк машинасының жалпы құрылысы:

1,9-жүріс дөңгелектері; 2,8-дөңгелек аспалары; 3-ілінісу муфтасы; 4-беріліс қорабы; 5-кардаңді білік; 6-басты беріліс; 7-дифферециал; 10- рама; 11-рульдік механизм; 12-қозғалтқыш.

Мысалы артқы жетекші белдемеде трансмиссияның, аспаның, тежегішті т.с. бөлшектер орналасады, ал алдыңғы басқаратын белдемеде де басқару механизмдері сияқты қосымша болшектер орналасады. Олар 1.3 және 1,4-суреттерде белгіленген.

Машина тұғыры автомобильдің шасси бөлігінің барлық механизмдермен қоса, қозғалтқыш мен кузовты да бекітуге арналған қондырғы. Ол өздерінің құрылысына қарай әртүрлі болады. Кейбіреуі арнаулы рамадан жасалып, көбінесе жүк машиналарында бөлек қондырғы құраса, кейбіреуі кузовпен бірге (жеңіл машиналарда) жасалады. Осы екі жағдайда да бірдей оның қызметі автомобильдің барлық бөлшектерін біріктіріп, бекітетін қондырғы болып табылады.

Дөңгелек аспалары алдыңғы және артқы белдемелерді машина тұғырына бекітіп қана қоймайды, жүріс кезінде автомобильдің жүрісін жұмсарту қызметін атқарады. Себебі жүріс дөңгелектері жол бетінің бедерімен жанасқан кезде неше түрлі күштер туып, автомобильді тербеліске келтіреді. Егер ол тербелістің амплитудасын азайтып, жиілігін бір қалыпқа келтірмесе, машинаның жүріс жұмсақтығы бұзылады. Сөйтіп оның жұмыс өнімділігіне кері әсерін тигізеді.

Жеңіл машинанын жалпы құрылысы.

Басқару жүйесі — көптеген механизмдерден құралады. Олардың негізгісі машинаның жүріс бағытын басқаратын рульдік механизм. Сол рульдік механизм арқылы автомобильдің жүрісін берілген траектәрия арқылы бағыттап отырады.

Тежеу жүйесі — автомобильдің жылдамдығын азайтып, тіпті тоқтату қызметін атқарады. Сондықтанда бұл механизм автомобильдің барлық жүріс дөңгелектерінде орналасып, оның айналуын тежеу арқылы ауырлатаы да жүріс жылдамдығын азайтуға мүмкіндік жасайды.

Автомобильдің осы айтылған бөліктерінің Бұл әртүрлі болуы мүмкін. Оның неғізгі себебі, олардың эксплуатациялық қасиеттерін жақсарту болып табылады.

Автомобильдердің осы бөліктері оқулықта үш болімге бөлініп қаралады. Сол кезде олардың Бұл ерекшеліктері, артық-кемшіліктері, түрлері, құрылыстары, жұмыс істеу принциптері егжей-тегжейлі талданады. Көбінесе бір механизмнің негізгі принципі толық түсіндіріліп, басқаларының ерекшеліктері аталып өтеді.

Бақылау сұрақтары мен тапсырмалары:

1. Автомобильдер қандай қасиеттеріне байланысты түр-түрге бөлінеді?

2. Автомобильдер қандай жұмыстарды атқаруга арналган?

3. Автомобильдердің қандай түрлері болады?

4. Автомобильдердің түрленуін түсіндіріңіз!

5. Жеңіл машиналар қандай көрсеткіші бойынша түрленеді?

6. Жүк машинасының маркалануын айтып беріңіз?

7. Жүк машиналары толық салмагына қарай қалай түрленеді?

8. Жүк машиналары атқаратын жұмыстарына қарай қалай түрленеді?

9. Автобустарды қандай мөлшері бойынша түр- түрге бөледі?

10. Автомобильдердің маркаларында қандай белгілер болады ?

11. Жүк машинасының жалпы құрылысын айтып беріңіз!

12. Жеңіл машинаның құрылысы қалай құрылған?